Budowa – fabryczna dzielnica Końskich.

/ ciekawostki regionalne

Wczesnośredniowieczne wykopaliska 1925. 

Centralne Warsztaty Parowozowe

Mapa Końskie WIG 1938, P34 S31. W zaznaczonym terenie, po prawej stronie ulicy Warszawskiej uwidoczniona jest hala remontowa, a poniżej hala (nieistniejący magazyn zbożowy). Po lewej stronie ulicy Warszawskiej, niewielka, boczna odnoga – ulica Warsztatowa. Na mapie z 1938 roku (zapewne jest wcześniejsza), nie uwidoczniono bocznicy kolejowej do hali remontowej, w której to właśnie miały odbywać się remonty parowozów.

Budowa

Przemysłowa dzielnica Końskich, której historia rozpoczyna się na początku lat 20. XX wieku. Wybudowano dużą halę fabryczną, a po przeciwnej stronie ulicy – ulicy Warsztatowej od strony wschodniej powstały domy mieszkalne dla pracowników warsztatów kolejowych. Kilka mniejszych, parterowych hal na potrzeby warsztatowe miały uzupełnić inwestycję.

W 1925 roku podczas kopania fundamentów pod dużą halę fabryczną odkryto cmentarzysko, jak się później okazało wczesnośredniowieczne, które przebadano w miesiącu kwietniu tegoż roku.

A jak to wyglądało chronologicznie?

12 lipca 1922

Projekt budowy w Końskich wielkich kolejowych warsztatów mechanicznych

„Przewodniczący [Rady Miasta] informuje, że p. Starosta zakomunikował nam o istniejącym projekcie budowy w Końskich wielkich kolejowych warsztatów mechanicznych, w których otrzymałoby zajęcie kilka tysięcy robotników. W celu przeprowadzenia studiów, a następnie rozpoczęcia prac przygotowawczych, przyjeżdża w dniach najbliższych Komisja, która żąda na pomieszczenie biura 4. pokoi, na mieszkanie prywatne dla inżyniera trzech pokoi z kuchnią i dla trzech techników po dwa pokoje z kuchnią…

Radni: Wajnberg, Lewin i Rozen wyrażają obawę, że z chwilą powstania w Końskich wielkich zakładów wzrośnie drożyzna i zwiększy się kryzys mieszkaniowy, który już obecnie przybierze rozmiary katastrofalne.

Radni; Zbrożek, Szymański, Malanowicz, Sykulskii i inni wyrażają przekonanie, że budowa Warsztatów dla miasta ma olbrzymie znaczenie i że z chwilą powstania warsztatów dobrobyt w mieście wzrośnie.

po dyskusji radny Szymański stawia Radzie dwa pytania do rozstrzygnięcia:

  1. Czy rada wypowiada się za powstaniem Warsztatów w Końskich.
  2. Czy i w jakim stopniu miasto przyczyni się do powstania tych Warsztatów.

Po dłuższej dyskusji Rada na wniosek Mojżesza Bialera uchwaliła:

Rada Miasta Końskich na na posiedzeniu w dniu 12 lipca 1922 r. uznaje, że powstanie kolejowych warsztatów mechanicznych w Końskich przyczyni się do rozwoju i zwiększenia dobrobytu w mieście i poleca Magistratowi użyć wszelkich środków, celem dostarczenia żądanych przez Komisję budowy warsztatów pomieszczeń.

jednocześnie rada poleca Magistratowi zwrócić się o pomoc w tej sprawie do p. Starosty, celem ewentualnego znalezienia odpowiednich lokali w pobliżu miasta. 

… Na tym posiedzenie zakończono o godzinie 10. minut 25 wieczorem…”.

Jan Kornacki 1866 – 1925. Z nekrologu zamieszczonego w fachowej prasie „Inżynier Kolejowy” można dowiedzieć się: „…został powołany w r. 1920 do Ministerstwa Kolei, gdzie przy Departamencie Mechanicznym zorganizował Biuro Budowy Warsztatów i opracował szeroki program budowy warsztatów, jak również poszczególne projekty wykonawcze. Wojna bolszewicka i następne niedomagania finansowe państwa sprawiły, że dopiero w r. 1922 mogła być rozpoczęta realizacja tego programu. W roku tym z polecenia Ministra Kolei Zmarły zorganizował w ramach Dyrekcji Budowy Kolei Państwowych Wydział Budowy warsztatów, którego został Naczelnikiem i wkrótce rozpoczął budowę warsztatów wagonowych w Pruszkowie i warsztatów parowozowych w Końskich. Budowie tej poświęcił ostatnie lata życia , wkładając w nią swą głęboką wiedzę, długoletnie doświadczenie i wyjątkową pracowitość i sumienność… Pracował wytrwale, nie zważając na przeszkody, wywołane brakiem określonej polityki gospodarczej i finansowej państwa, na częste przerwy w budowie wskutek cofania przyznanych już raz kredytów…”. W: Biblioteka Główna AGH.

6 maja 1924

Sejmowa Komisja Komunikacyjna wzywa rząd do kontynuowania robót w Końskich

„…Sejm wzywa Rząd do energicznego prowadzenia robót przy rozbudowie starych warsztatów kolejowych, jak również kontynuowania robót około warsztatów w Pruszkowie i Końskich…”

  • Informacja prasowa w: „Robotnik” dnia 6 maja 1924, nr 123. „Kronika parlamentarna. Z Komisji Komunikacyjnej”. [Sejm I kadencji (1922-1927)]. 
Fragment tekstu artykułu gazety „Robotnik” z dnia 6 maja 1924 wzywający do „kontynuowania robót…”.
W: POLONA.

27 marca 1925

Budowa warsztatów do naprawy parowozów w Końskich

„…W końcu wypada zaznaczyć, że nasza dyrekcja budowy zajmuje się nie tylko budową linii kolejowych, ale również innych obiektów jak domy mieszkalne i warsztaty. I tak wybudowała na Pradze dom mieszkalny na 70 mieszkań dla pracowników ministerstwa, a obecnie buduje warsztaty w Pruszkowie dla naprawy wagonów, w Końskich dla naprawy parowozów. Poza tym otrzymała obstalunek na budowę dwóch hangarów na polu Mokotowskim dla prywatnego lotnictwa. Stefan Mogiła”.

  • Informacja prasowa w: „Gazeta Poranna 2 grosze” dnia 27 marca 1925, nr 86.

6 do 29 kwietnia 1925

„…W okresie letnim 1925 r. Konserwator odbył siedem wyjazdów służbowych do różnych miejscowości w celu przeprowadzenia badań zagrożonych zabytków archeologicznych. Ogółem konserwator spędził 137 dni w polu. Materiały wykopaliskowe zgromadzone w tym czasie przy współpracy p. Ireny Scheur-Sawickiej wyrażają się w ilości 35 skrzyń, t j. około 4.000 kg brutto…”. 

I dalej: „…Do Końskich od 6 kwietnia do 29 kwietnia, w zastępstwie konserwatora S. Krukowskiego, na skutek otrzymanych przez PGKZP* informacji o niszczeniu grobów przedhistorycznych na terenie budujących się głównych warsztatów parowozowych pod m. Końskie. Zapoczątkowane przez Konserwatora rozkopywanie bogatego cmentarzyska wczesnohistorycznego ukończył p. Konserwator dr. Roman Jakimowicz. Korzystając z pobytu w Końskich Konserwator odbył trzy wycieczki na teren stanowisk Barycz I oraz Giełzów-Felicjanów I-III. W dwu ostatnich uczestniczył p. Konserwator dr. Roman Jakimowicz. W ciągu tygodnia czynną była przy rozkopywaniach cmentarzyska, p. Irena Scheur-Sawicka…”.

  • W: Ludwik Sawicki, „Sprawozdanie z działalności Konserwatora Okręgu Województw Wschodnich. Rok 1925”.

* PGKZP – Państwowe Grono Konserwatorów Zabytków Przedhistorycznych – stowarzyszenie służby konserwatorskiej w okresie II RP stworzone w 1919. Była to pierwsza, aczkolwiek półformalna, polska organizacja mającą na celu ochronę zabytków archeologicznych. WIKIPEDIA. 

12 maja 1925

Przyjazd dziennikarzy polskich do Końskich

W protokole z posiedzenia magistratu m. Końskich znalazł się ciekawy zapis, można domniemywać, że związany z rozprzestrzenianiem się wiadomości o ciekawym odkryciu archeologicznym. Zapis brzmi:

„Zwrócić się do Rady Miejskiej z wnioskiem uruchomienia odpowiedniej kwoty na pokrycie kosztów związanych z przyjęciem dziennikarzy polskich w Końskich”.

Nie mam informacji ilu dziennikarzy przyjechało do Końskich i jak przebiegała ich wizyta.

  • W: Księga protokołów z posiedzeń Magistratu miasta Końskie 1924-26. Posiedzenie Magistratu miasta Końskich odbytego w dniu 12 maja 1925 o godzinie 6 wieczorem. Archiwum Państwowe w Kielcach, sygnatura 21/519/0/-/62.

15 sierpnia 1925

W tygodniku „ISKRY” w dniu 15 sierpnia ukazuje się obszerne sprawozdanie z przeprowadzonych wykopalisk

„KOŃSKIE, miasto powiatowe, leży w województwie kaliskiem [SIC!]  na północny zachód od gór Świętokrzyskich. W roku bieżącym, wczesna wiosna, przy wyrównywaniu terenu pod budowę warsztatów kolejowych, natrafiono tam na

rozległe cmentarzysko, zawierające zabytki z dawnych czasów.

Zawiadomieni o tym konserwatorzy zabytków przedhistorycznych stwierdzili, przyjechawszy na miejsce, iż jest to cmentarzysko słowiańskie i pochodzi z Xl wieku. Pod kierunkiem archeologów niezwłocznie rozpoczęto systematyczne rozkopywanie.

Prace te trwały przeszło dwa miesiące, dopiero bowiem w końcu czerwca zostały ukończone. Odkopane zabytki zostały przewiezione do Warszawy…”.

  • W: Roman Jakimowicz, ilustrowany tygodnik dla młodzieży „ISKRY” z dnia 15 sierpnia 1925, nr 33/34.
Pierwsza strona artykułu Romana Jakimowicza „Wykopaliska archeologiczne w Końskich. „Iskry” z dnia 15 sierpnia 1925, nr 33/34.

30 czerwca 1926

Burmistrz Jan Szymański delegowany do Ministerstwa Kolei do Warszawy

„Burmistrza Jana Szymańskiego delegować do Ministerstwa Kolei w sprawie uruchomienia robót budowlanych przy budowie Warsztatów Parowozowych w Końskich. Względnie spowodowanie przyjazdu specjalnej Komisji ministerialnej dla zbadania konieczności dalszego prowadzenia budowy”.

  • W: Księga protokołów z posiedzeń Magistratu miasta Końskie 1924-26. Posiedzenie Magistratu miasta Końskich odbytego w dniu 30 czerwca 1926. Archiwum Państwowe w Kielcach, sygnatura 21/519/0/-/62.

7 lipca 1926

Sprawozdanie Burmistrza z wizyty w Ministerstwie Kolei i Ministerstwie Robót Publicznych 

„Sprawozdanie Burmistrza z delegacji do Ministerstwa Kolei i Ministerstwa Robót Publicznych w sprawie uruchomienia budowy Warsztatów Parowozowych w Końskich i uzyskania pożyczki na inwestycje miejskie – przyjęto do wiadomości.

Równocześnie postanowiono czynić starania o nabycie na rzecz miasta 1500 sztuk beczek zepsutego cementu i 300 tysięcy sztuk cegły znajdujących się przy budowie Warsztatów, gdyż materiał ten do czasu uruchomienia dalszej budowy ulegnie całkowitemu zniszczeniu”.

  • W: Księga protokołów z posiedzeń Magistratu miasta Końskie. Posiedzenie Magistratu miasta Końskich odbytego w dniu 7 lipca 1926. Archiwum Państwowe w Kielcach, sygnatura 21/519/0/-/62.

18 października 1926

Sprawozdanie Burmistrza z wyjazdu do Warszawy w sprawie nabycia cegły

„Sprawozdanie Burmistrza z wyjazdu do Warszawy w sprawie nabycia cegły na raty, uzyskania krótkoterminowej pożyczki i innych sprawach miejskich, przyjęto do wiadomości”. 

  • W: Księga protokołów z posiedzeń Magistratu miasta Końskie. Posiedzenie Magistratu miasta Końskich odbytego w dniu 18 października 1926. Archiwum Państwowe w Kielcach, sygnatura 21/519/0/-/62.
Końskie. Jest rok 1975. Na drugim planie „stara hala” Fabryki Urządzeń Odpylających i Wentylacyjnych KOWENT. Na pierwszym planie rozpoczęta budowa nowej czteronawowej hali produkcyjnej.
Foto. w zbiorach Krzysztofa Woźniaka.

1 marca 1927

„…Budowa warsztatów parowozowych w Końskich została rozpoczęta w r. 1923, lecz z rozporządzenia Ministerstwa Kolei była przerwana w październiku tegoż roku i ponownie podjęta dopiero w r. 1925. Jednak w końcu tegoż roku ze względu na sytuacje finansowa, roboty zostały powtórnie zredukowane do rozmiaru potrzeb zabezpieczenia robót już wykonanych…”.

  • W: „Inżynier Kolejowy” nr 3, z dnia 1 marca 1927, artykuł inż. J. Berkiewicz, „Rys historyczny i ogólne wyniki działalności Dyrekcji Budowy Kolei Państwowych”. Biblioteka Główna, Politechnika Warszawska.
Fragment cytowanego artykułu. Proszę zwrócić uwagę na zaawansowanie prac inwestycyjnych w Końskich i na wcześniejsze zdanie: „…roboty zostały powtórnie zredukowane do rozmiaru potrzeb zabezpieczenia robót już wykonanych…”.

16 sierpnia 1927

Sprzedaż cegły przeznaczonej na budowę Warsztatów Parowozowych

„Zakupioną od Dyrekcji Budowy Warsztatów Parowozowych cegłę, zwieść z placu kolejowego. Burmistrza Jana Szymańskiego upoważnić do wydatkowania potrzebnych na ten cel funduszów”.

  • W: Księga protokołów z posiedzeń Magistratu miasta Końskie 30.11.1926 do 19.02.1931. Posiedzenie Magistratu miasta Końskich odbytego w dniu 16 sierpnia 1927. Archiwum Państwowe w Kielcach, sygnatura 21/519/0/-/63.

7 listopada 1927

Budowa wciąż nie ruszyła?

„…W związku z możliwością uruchomienia budowy państwowych warsztatów parowozowych delegować do Ministerstwa Komunikacji Burmistrza, względnie jego zastępcę…”.

  • W: Księga protokołów z posiedzeń Magistratu miasta Końskie 30.11.1926 do 19.02.1931. Posiedzenie Magistratu miasta Końskich odbytego w dniu 7 listopada 1927. Archiwum Państwowe w Kielcach, sygnatura 21/519/0/-/63.

1 listopada 1928

„Zaburzenia” inwestycyjne w Końskich i Pruszkowie

„…Stało się to w związku z wysuniętym w r. 1925 staraniem fabryki „ Wagon” w Ostrowiu o sprzedaż tej fabryki Skarbowi. Nabycie tej fabryki, technicznie nieprzydatnej, ani do budowy, ani do naprawy wagonów, stało się faktem, wprowadzającym dezorganizację możliwego planu rozwinięcia warsztatów sieci polskiej i cięży dotychczas nad układem środków naprawczych, nie tylko tej dyrekcji lecz i innych, bowiem nie warsztaty (czyli fabryka) powstały dla potrzeb kolejnictwa, lecz kolejnictwo zmuszone jest robić wszystko, żeby zaprzątnąć te warsztaty i usprawiedliwić ich nabycie. Oprócz tego, pieniądze użyte na zakup tej fabryki powinny były służyć dla dokończenia warsztatów w Pruszkowie i budowy zamierzonych nowych warsztatów w Końskich..”.

  • W: „Inżynier Kolejowy” nr 11, z dnia 1 listopada 1928, artykuł inż. Aleksandra Pawłowskiego „Stan i potrzeby gospodarki warsztatowej w latach 1919—1928”. Biblioteka Główna, Politechnika Warszawska.

Końskie. Zjazd z Ulicy Warszawskiej na ulicę Warsztatową. Cztery piętrowe budynki przeznaczone były zapewne dla kadry kierowniczej nowo powstałych zakładów remontu parowozów. Czy specjalistyczna kadra kierownicza została zgromadzona, by zapewnić profesjonalne remonty? Foto. Krzysztof Woźniak.

Dalsza historia tego miejsca jest niezwykle dramatyczna: 

  • We wrześniu 1939 roku na terenie hali zakładów parowozowych powstał obóz jeniecki dla żołnierzy Wojska Polskiego i ludności cywilnej (komendantura OFK 547).
  • Na tym terenie w latach 1941-43 funkcjonował utworzony przez niemieckiego okupanta podobóz Stalagu XII C i Stalagu 367 dla jeńców sowieckich i norweskich. W wyniku popełnionych zbrodni, głodu, chorób zakaźnych i nieludzkich warunków; śmierć w nim poniosło około 23 tysiące osób.
  • Krótko na tym terenie w 1941 roku istniał również obóz Dulag 127 [temat tej mało znanej historii jest w opracowaniu – KW].
  • Tuż obok (na zachodnim krańcu ogrodzenia obozowego) 2 listopada 1942 roku poległ przedzierając się przez kordon Gestapo i hitlerowskiej policji kapitan Jan Stoiński ps. „Górski”, pierwszy komendant Obwodu Końskie ZWZ i AK.
Ulica Warsztatowa. Miejsce tragicznej śmierci 2 listopada 1942 roku kapitana Jana Stoińskiego ps. „Górski”, pierwszego komendanta Obwodu Końskie ZWZ i AK. Foto. Krzysztof Woźniak.

Opracował Krzysztof Woźniak

Serdeczne podziękowania dla kolegi Andrzeja Hurca za pomoc w zgłębianiu tematu.