poniedziałek, 23 marca 2026 · ciekawostki regionalne

Czarna. Podkonecka przemysłowa wieś w I połowie XIX wieku

Fragment Mapy Zachodniej Galicji A. Meyera von Heldensfelda z lat 1801-1804. Wiedeń, Österreichisches Staatsarchiv-Krigsarchiv. Pracowita rzeka Czarna i podkoneckie wsie o przemysłowym charakterze w XIX wieku: Janów, Czarna, Grzybów, Koprusa, Stąporków…

Trochę statystyki – przyczynek do historii Czarnej

Nie będę odkrywczy jeżeli stwierdzę, że o przemysłowym charakterze tej wsi w I połowie XIX (a zapewne i w II połowie) świadczyły zawody wykonywane przez jej mieszkańców. A tu najczęściej wykonywanymi zawodami były: gwoździarz – 34 nazwiska, kowal – 28 nazwisk, kuźnik – 20 nazwisk, górnik – 10 nazwisk i frysierz – 3 nazwiska. Lepiej by wyglądało to zestawienie na tle innych miejscowości przemysłowych, ale i na to przyjdzie pora.

Czarna XVIII wiek – obce osadnictwo, głównie niemieckie

Michaelis Giler [1755]
Valen (Valentini 1753) Grot [1748, 1762, 1764]
Martini Grot [zm. 1749]
Gregorcus Grymel [1747]
Leopoldi Hertman [1754, 1755]
Antonu Kustal [1762]
Adalberti Kuszak [1743, 1747, 1764]
Franciseg Leyman [1761]
Sophia Lobisz [zm. 1764]
Andreas Rusth [1755]
Jacobus Syendrych [1755, 1762]
Francisci Wypler [1759]

W: Krzysztof Woźniak, „Obce osadnictwo (głównie niemieckie) w podkoneckich wsiach fabrycznych w XVIII”. Opracowano na podstawie kopii dokumentów kościelnych zgromadzonych w FamilySearch: Końskie, Różne dokumenty 1740-1769 (w j. łacińskim).

Czarna – występujące zawody w I połowie XIX wieku

Akuszerka [1]

Ziętkowa Maryanna – akuszerka, zam. w Czarnej, lat 70 [Akta urodzenia 21.12.1823]

Austernik [1]

Misiowiec Adam – austernik, zam. w Czarnej, lat 30 [Akta urodzenia 7.05.1820]

Ciesla [1]

Kusztal Jacenty – ciesla, zam. w Czarnej [Akta zeyścia 25.08.1819]

Dozorca propinacji [1]

Jasiński Piotr – dozorca propinacyi, zam. w Czarnej [Akta ślubów 7.02.1825]

Fabrykant kuźniczny [1]

Kalinowski Walenty – fabrykant kuźniczny, ur. w Warszawie zam. w Czarnej, lat 20 [Akta małżeństw 23.02.1835]

Fryszerz [3]

Dawidowicz Adam s. Franciszka – frysierz, zam. w Czarnej, lat 22 [Akta małżeństw 24.01.1942]
Dawidowicz Franciszek – frysierz, ur. w Machorach, zam. w Błotnicy [Akta urodzonych 13.02.1825]. Akt z 9.01.1820 podaje wiek 50 lat i zamieszkanie w Wąsoszu. Akta urodzenia 22.08.1820 – miejsce zamieszkania Czarna.
Derfla Jan – majster frysierz, zam. w Czarnej, Piasku – 1822, lat 31 [Akta urodzenia 14.05.1814]

Gajowy [1]

Pirogowski Szymon – gajowy, zam. we wsi Czarna, lat 36 [Akta zapowiedzi 17.01.1813]

Górnik [10]

Kusiak Jakub – górnik, zam. w Czarnej [Akta śmierci 16.02.1826]
Kusiak Mikołay – górnik, zam. w Czarnej, lat 30 [Akta urodzenia 26.11.1817]
Kusiak Walenty – górnik, zam. w Czarnej, lat 40 [Akta urodzin 20.03.1812]
Milner Piotr – górnik, zam. w Czarnej, lat 40 [Akta urodzin 28.08.1814]
Młynarczyk Paweł – górnik, zam. w Czarnej, lat 30 [Akta urodzenia 14.09.1823]
Młynarczyk Stanisław – górnik, zam. w Czarnej, lat 40 [Księga urodzonych 9.06.1811]
Nowak Woyciech s. Jacka – górnik, zam. w Czarnej, lat 24 [Akta małżeństwa 11.02.1828]
Stolarski Andrzej – górnik, zam. w Czarnej, lat 40 [Akta urodzin 20.03.1812]
Stolarski Jędrzej – górnik, zam. w Czarnej, lat 50 [Księga urodzonych 9.06.1811]
Ziętek Łukasz – górnik, zam. w Czarnej [Akta śmierci 20.05.1826]

Gozdziarz, Gwoździarz [34]

Ciaś Józef – goździarz, zam. w Czarnej [Akta małżeństwa 30.01.1826]
Derfla Piotr – goździarz, zam. w Czarnej [Akta zmarłych 2.12.1841]
Gielbert Jan – gozdziarz, zam. w Czarnej [Akta śmierci 11.06.1826]
Grott Jan s. Józefa – gozdziarz, ur. w Błotnicy, zam. w Czarnej, zm. w wieku lat 48 [Akta zejscia 27.07.1828]
Hantz Mikołaj – goździarz, zam. w Czarnej [Akta zmarłych 24.12.1841]
Król Adam s. Antoniego – gozdziarz, zam. w Czarnej, lat 31 [Akta małżeństwa 18.02.1833]
Kusiak Jan – gozdziarz, zam. w Czarnej [Akta śmierci 16.01.1826]
Kusiak Mikołaj – gozdziarz, zam. w Czarnej [Akta małżeństwa 22.02.1832]
Kusiak Tomasz – goździarz, zam. w Czarnej [Akta urodzonych 21.11.1825]
Kusiak Paweł s. Tomasza – gozdziarz, zam. w Czarnej, lat 18 [Akta małżeństwa 2.07.1832]
Kusiak Stanisław s. Mikołaja – gozdziarz, zam. w Czarnej, lat 20 [Akta małżeństwa 11.11.1840]
Kusiak Woyciech – czeladnik goździarski, zam. w Czarnej [Akta małżeństwa 30.01.1826]
Milner Piotr s. Piotra – gwoździarz, zam. w Czarnej, lat 19 [Akta zaślubionych 20.07.1836]
Misiowiec Adam – gwoździarz, zam. w Czarnej [Akta urodzonych 21.04.1825]
Misiowiec Jan – goździarz, zam. w Czarnej [Akta zmarłych 24.12.1841]
Młynarczyk Jan s. Jakuba – gozdziarz, zam. w Czarnej, lat 24 [Akta małżeństwa 18.02.1833]
Młynarczyk Mateusz s. Stanisława – gozdziarz, zam. w Czarnej, lat 22 [Akta małżeństwa 25.06.1832]
Młynarczyk Stanisław – gozdziarz, zam. w Czarnej [Akta śmierci 16.02.1826]
Monka Josek – majster profersji gwoździarskiej, zam. w Czarnej, lat 22 [Akta zapowiedzi 21.02.1813]
Nowak Adam – gozdziarz, zam. w Czarnej [Akta zejścia 19.04.1832]
Nowak Jacek – gozdziarz, zam. w Czarnej [Akta śmierci 16.01.1826]
Rupniewski Jan – gozdziarz, zam. w Czarnej [Akta zeyścia 31.03.1833]
Rupniewski Marcin – gwoździarz, zam. w Czarnej [Akta zapowiedzi 15.05.1825]
Rutkowski Andrzey – gwoździarz, zam. w Czarnej [Akta urodzonych 27.09.1825]
Słoka Maciej s. Ignacego – goździarz w Czarnej zamieszkały, lat 24 [Akta małżeństwa 20.09.1831]
Słoka Marcin – gwoździarz, zam. w Duraczowie [Akta urodzonych 24.09.1825] w Akcie zapowiedzi z dn. 9.01.1825 wymieniony jest jako goździarz przy majstrze, zam. w Czarnej.
Szmit Andrzey s. Szymona – będącym czeladnikiem gwoździarzem, zam. w Czarnej, lat 36 [Akta zapowiedzi 18.01.1824]
Szmit Jedrzey – gwoździarz, zam. we wsi Czarna, lat 30 [Akta urodzenia 30.12.1813]
Usuński Wincenty – gwoździarz, zam. w Czarnej, lat 25 [Akta urodzenia 13.09.1818]
Wierzbicki Mikołaj – goździarz, zam. w Czarnej, lat 31 – 1843 [Akta zmarłych 2.12.1841]
Wrocławski Filip s. Jana – goździarz w Czarnej zamieszkały, ur. w Stąporkowie, lat 24 [Akta małżeństwa 16.11.1829]
Wypler Jan s. Kaspra – gozdziarz, zam. w Czarnej, lat 26 [Akta małżeństwa 4.02.1833]
Wypler Marcin s. Kaspra – goździarz, zam. w Czarnej, lat 23 [Akta małżeństwa 30.01.1832]
Zientek Woyciech – majster gwoździarz, zam. w Czarnej, lat 23 [Akta urodzin 1.11.1816]

Karczmarz [2]

Milner Piotr – karczmarz, zam. w Czarnej, lat 25 [Księga urodzonych 17.06.1811]
Misiowiec Adam – karczmarz, zam. w Czarnej, lat 28 [Akta urodzenia 24.04.1821]

Kowal [28]

Brzeziński Kacper – kowal, zam. w Czarnej, lat 24 [Akta zmarłych 22.10.1847]
Szmid Błażey – kowal, zam. w Czarnej [Akta urodzonych 13.04.1825]
Derfla Piotr s. Franciszka – kowal, zam. w Czarnej, ur. w Malincu, lat 26 [Akta małżeństwa 25.06.1832]
Grot Franciszek – kowal, zam. w Czarnej, lat 30 [Akta zmarłych 14.09.1847]
Grot Jan – majster kunsztu kowalskiego, zam. W Czarnej, lat 30 [Akta urodzin 22.03.1812]
Grot Stanisław – kowal, zam. w Czarnej, lat 40 [Akta zmarłych 15.09.1847]
Hanczyk Jedrzey – majster kunsztu kowalskiego, zam. we wsi Czarna, lat 25 [Akta urodzin 7.01.1812]
Kusiak Jakub – kowal, zam. w Czarnej [Akta zejścia 31.01.1827]
Kusiak Jan – kowal ręczny, zam. w Czarnej [Akta zmarłych 8.05.1840]
Kusiak Maciej s. Mikołaja – kowal, zam. w Czarnej, lat 19 [Akta zaślubienia 22.10.1844]
Kuśiak (Kusiak – 1843) Mikołai – kowal, zam. w Czarnej, lat 55 – 1843 [Akta małżeństw 18.11.1839]
Kusiak Szymon – kowal ręczny, zam. w Czarnej, lat 40 – 1847 [Akta zgonów 23.03.1840]
Kusiak Tomasz – kowal ręczny, zam. w Czarnej [Akta zmarłych 8.05.1840]
Lachowski Dominik s. Fabiiana – kowal, zam. w Czarnej, lat 33 [Akta małżeństwa 23.02.1829]
Milner Franciszek – kowal ręczny, zam. w Janowie, Czarnej – 1847, lat 21 – 1847 [Akta zmarłych 9.03.1840]
Milner Piotr – kowal ręczny, zam. w Czarnej [Akta zmarłych 23.03.1840]
Misiowiec Adam – kowal, zam. w Czarnej [Akta małżeństw 18.11.1839] Zm. w wieku lat 50 [Akta zmarłych 3.08.1841]
Misiowiec Jan – kowal, zam. w Czarnej, lat 26 [Akta zaślubienia 2.09.1844]
Nowak Adam – kowal, zam. w Czarnej [Akta zmarłych 3.08.1841]
Nowak Franciszek s. Adama – kowal, ur. w Małachowie, zam. w Czarnej, lat 19 [Akta zaślubienia 5.08.1844]
Rupniewski Jan s. Mateusza – kowal, zam. w Czarnej, lat 34 [Akta małżeństwa 10.02.1834]
Rutkowski Adam – kowal, zam. w Czarnej, lat 27 [Akta zmarłych 3.08.1847]
Słoka Ignacy s. Antoniego – majster kunsztu kowalskiego, zam. we wsi Czarna, lat 28 [Akta urodzin 22.03.1812]
Sykulski Jan – kowal, zam. w Czarnej [Akta zmarłych 8.05.1840]
Wierzbicki Jacenty – majster kunsztu kowalskiego, zam. w Czarnej, lat 52 [Księga urodzonych 9.06.1811]
Wierzbicki Mikołaj – kowal, zam. w Czarnej, lat 37 – 1843 [Akta małżeńskie 14.02.1838]
Zientek Łukasz – majster kowal, zam. w Czarnej, lat 30 [Akta urodzenia 2.06.1815]
Ziętek Woyciech s. Łukasza – czeladnik kowalski, zam. w Czarnej, lat 18 [Akta małżeńskie 14.02.1838]

Kuźniak [20]

Derfel Jan – kuźniak, zam. w Czarnej [Akta ślubów 30.05.1825]
Grott Jan – kuźniak, zam. w Czarnej [Akta śmierci 10.03.1814] i [Akta urodzenie 25.03.1824]
Grot Marcin – kuźniak, zam. w Czarnej [Akta zmarłych 10.01.1842]
Grot Stanisław – kuźniak, zam. w Czarnej, lat 50 [Akta zmarłych 7.02.1847]
Kalinowzki Jacek – kuźniak, zam. w Czarnej, lat 40 [Akta urodzenie 25.03.1824]
Kusiak Mikołay – kuźniak, zam. w Czarnej [Akta śmierci 10.03.1814]
Kusiak Szymon – kuźniak, zam. w Czarnej, lat 42 [Akta zmarłych 7.02.1847]
Kusztal Jacek – kuźniak, zam. w Czarnej [Akta śmierci 24.02.1824]
Kusztal Walenty – kuźniak, zam. w Czarnej, lat 40 – 1821 [Akta ślubów 30.05.1825]
Milner Piotr – kuźniak, zam. w Czarnej [Akta zmarłych 10.01.1842]
Misiowiec (Misiewicz – 1821) Adam – kuźniak, zam. w Czarnej, lat 28 [Akta urodzenia 29.08.1820]
Misiowiec Antoni s. Błażeja – kuźniak, zam. w Czarnej przy majstrze, ur. w Stąporkowie, lat 22 [Akta zaślubienia 7.02.1842]
Misiowiec Jan – kuźniak, zam. w Czarnej, lat 20 [Akta zmarłych 9.08.1846]
Młynarczyk Antoni – kuźniak, zam. w Czarnej. lat 21 [Akta urodzenia 29.08.1820]
Młynarczyk Jacek – kuźniak, zam. w Czarnej [Akta śmierci 10.03.1814]
Wirzbicki Jacenty – kuźniak, zam. w Czarnej, lat 50 [Akta urodzenia 20.02.1821]
Wirzbicki Mikołaj – kuźniak, zam. w Czarnej, lat 39 [Akta zmarłych 9.08.1846]
Wirzbicki Wojciech – kuźniak, zam. w Czarnej, lat 24 [Akta urodzenia 25.10.1824]
Wypler Marcin – kuźniak, zam. w Czarnej [Akta zmarłych 3.03.1842]
Ziętek Woyciech – kuźniak, zam. w Czarnej, lat 28 [Akta urodzenia 29.08.1820]

Płóciennik [1]

Kalinowski Jacety – płóciennik, zam. w Czarnej, lat 30 [Akta urodzenia 11.01.1820]

Przychodni, przechodzący, na drodze, podróżni [1]

Kamiński Mateusz – przychodni nauczyciel, nie wiadomo skąd był rodem i jakiego stanu, zmarł w Czarnej w wieku lat 60 [Akta zeyścia 24.02.1828]

Przysiężny [1]

Kusiak Jan – przysiężny [Władzę wykonawczą każdego cechu pełnili dwaj starsi cechowi – przysiężni, cechmistrzowie], zam. w Czarnej [Akta zeyścia 25.08.1819]

Ślusarz [1]

Wierzbicki Jacenty – slusarz, zam. w Czarnej, lat 50 [Akta urodzenia 10.11.1815]

Służąca(y), posługacz [6]

Fitas Magdalena – służąca w Czarnej, ur. w Końskich, lat 25 [Akta małżeństwa 16.11.1829]
Lewandowski Wicęty – w Gowarczowie służący we dworze, zam. w Czarnej, lat 28 [Akta ślubów 7.02.1825]
Młynarczyk Ewa – służąca w Czarnej, lat 31 [Akta małżeństwa 4.02.1828]
Rutt Michał – służący Grzybowie, ur. w Czarnej, lat 27 [Akta małżeństwa 6.08.1832]
Serek Jadwiga – w Czarnej urodzoną służącą, lat 25 [Akta małżeństwa 2.07.1832]
Sroka Tekla – służąca w Czarnej, lat 25 [Akta małżeństwa 18.02.1833]

Sołtys [1]

Grot Jan – sołtys Czarnej, lat 40 [Akta małżeństwa 21.01.1820]

Topornik [2]

Schilder Franciszek – topornik, zam. w Czarnej, lat 60 [Akta urodzenia 20.08.1820]
Słonka Ignacy – czeladnik u topornika, zam. w Czarnej, lat 38 [Akta urodzenia 20.08.1820]

Ubogi [2]

Kusiak Agnieszka – „z jałmużny utrzymująca się”, zam. w Czarnej (zm), lat 68 [Akta zeyścia 10.01.1811]
Kusiak Józef – ubogi rodem z Czarnej (zmarłych rodziców), zm. w Kościeliskach w wieku lat 11[Akta zejścia 23.01.1827]

Wyrobnik [10]

Gural Kacper – wyrobnik, zm. w Czarnej w wieku lat 52 [Akta zmarłych 21.06.1842]
Guralowa Katarzyna – wyrobnica, zm. w Czarnej w wieku lat 60 [Akta zeyscia 5.09.1830]
Jedynak Prokop – wyrobnik, zam. w Czarnej, zm. w wieku lat 72 [Akta zeyścia 20.06.1822]
Kusiak Paweł – wyrobnik, zam. w Czarnej [Akta zmarłych 21.06.1842]
Kusiak Tomasz – wyrobnik, zam. w Czarnej [Akta śmierci 24.04.1824]
Lachowski Dominik – wyrobnik, zam. w Czarnej [Akta zeyscia 8.11.1831]
Milner Piotr – wyrobnik, ur. w Czarnej, zam. w Błotnicy, lat 54 [Akta zaślubionych 26.05.1836]
Nowak Jacek – wyrobnik w Czarnej [Akta zeyścia 27.01.1833]
Rutkowski Adam – wyrobnik, zam. w Czarnej [Akta zmarłych 21.06.1842]
Wirzbicki Jacek – wyrobnik w Czarnej [Akta zeyscia 17.09.1829]

Opracowano na podstawie kopii dokumentów kościelnych zgromadzonych w FamilySearch: Końskie, dokumenty z I połowy XIX wieku.

Zebrał
Krzysztof Woźniak

Postscriptum I

Długo zastanawiałem się, czy opublikować cząstkowy materiał o historii tej wsi. Doszedłem do wniosku, że kolejne informacje będą równie obszerne i warto pokazać je w mniej męczącej Czytelników formie. Pracuję nad równie ciekawymi tematami, chociażby: „Czarna, kapliczki i krzyże przydrożne”.

Czarna – cmentarz. Dużej urody krzyże żeliwne z początku 20 wieku. Na pewno warto je zinwentaryzować i zakonserwować – wpisać do rejestru zabytków Foto. Krzysztof Woźniak 2019 r. Jestem bardzo ciekawy w której odlewni były odlane?

Postscriptum II

Ukazała się długo wyczekiwana książka pt.:

„Czarniecka Góra – świętokrzyski fenomen rozwoju przemysłów ochrony zdrowia, wypoczynku oraz innych form zagospodarowania czasu wolnego”,

Gmina Stąporków, 2025. Redaktorzy tomu VI: Czesław Nowak, Radosław Nowak, Jarosław W. Przybytniowski. Redaktorzy działów: Jakub Dajczer, Władysław Kotas. Redaktor cyklu wydawniczego „Almanach Świętokrzyski: Stanisław Nowak.