niedziela, 16 sierpnia 2026 · konecka poczta

Końskie na trakcie pocztowym Warszawa – Kraków w XVIII w.

Mapa z **1770** roku autorstwa Bartolomeo Folina (kapitana korpusu artylerii koronnej w Warszawie):
„Carte générale et nouvelle de toutte la Pologne”. Tu obok nazwy miasta Końskie (również Inowłódz, Opoczno, Radoszyce) występuje po raz pierwszy rysunek trąbki pocztowej – symbol stacji pocztowej. *Muzeum Narodowe w Krakowie*

Nie będę wielce oryginalnym jeżeli uprzedzę Czytelników strony, że pierwsza i druga połowa XVIII wieku, w historii Polski, Końskich i regionu to okres dramatycznych i dynamicznych wydarzeń. Zmiany granic Rzeczypospolitej, zmiany granic województw i powiatów, zmiany okupantów-najeźdźców, powstania narodowe, wojny i wydarzenia wojskowe.

Spróbujmy dokonać małe resume, „koneckie wydarzenia pocztowe – zderzając je z datami historii Polski XVIII wieku”

Konfederacja sandomierska – 1704 r. [zupełnie nieznany okres w historii naszego regionu].
Lata trzydzieste XVIII wieku w historii miasta:

„Końskie przekształcił w miasto Jan Małachowski zapewne w drugiej połowie lat trzydziestych XVIII w., kiedy pełnił urząd podkanclerza wielkiego koronnego

(1735-1746). Świadczy o tym przywilej, w którym ustanowił Urząd Miejski Woytowski, określił kompetencje wójta i ławników, a także prawa i powinności mieszkańców. Dokument ten, będący aktem prawnym pana zwierzchniego, otworzył następny rozdział w historii Końskich, od 1730 r. określanych tu mianem oppidum, co oznacza mniejsze miasto, miasteczko”. [Krzysztof Dorcz]

1748 r. Uzyskanie przez Końskie Wielkie praw miejskich:

Pomyślny rozwój Końskich przyspieszy przywilej króla Augusta III, który 31 grudnia 1748 r. zezwolił Janowi Małachowskiemu, kanclerzowi wielkiemu koronnemu (1746-1762), na nową osadę miasta na prawie magdeburskim. Król zatwierdził przywilej lokacyjny dziedzica i wszystkie jego nadania da mieszczan. W myśl tego aktu królewskiego sprawami miejskimi miał zarządzać magistrat z burmistrzem i wójtem, pochodzącymi z wyborów, ale zatwierdzonymi przez dziedzica”. [Krzysztof Dorcz]

„Końskie notowane już było jako placówka pocztowa w 1752 r., w 1789 jako pocztamt pryncypialny”. Z korespondencji Mieczysława Czernika do Krzysztofa Woźniaka z dn. 16 marca 1989 – w korespondencji nie są podane źródła datowania.
Najstarszą wzmianka o trakcie pocztowym w XVIII wieku: Warszawa – Końskie (drukowana w języku niemieckim) pochodzi z plakatu (dzisiaj powiedzielibyśmy rozkładu jazdy) z 1761 roku. W dokumentach występuje opis traktu pocztowego datowany na rok 1767.

Z traktem pocztowym w Końskich niewątpliwie związane są ulice: Pocztowa, Krakowska i Warszawska. Konecki historyk Henryk Seweryn Zawadzki w swoich notatkach nadmienia: „ul. Krakowska już w 1754 roku jest wzmiankowana”. Można domniemywać, że pierwsza stacja pocztowa w XVIII wieku mieściła się przy tej ulicy. Nie znane jest jej umiejscowienie. Jak mogła wyglądać?

„Ówczesne stacje pocztowe zapewniały nie tylko wymianę koni i możliwość nadania przesyłki lub jej odbiór, ale także obsługę podróżnych. Z okazji przeprowadzki poczthalterii warszawskiej w 1781 r., tak opisywano nową siedzibę: ,Wszyscy podróżni upewnieni być mogą o wszelkich w tym Dworku dla uczciwego przyjęcia ich wygodach, tak w porządnym pomieszczeniu onych w pokojach umeblowanych, gdzie łóżka, pościel itp. gotowe zastaną, jako też traktyernie i trunki wszelkiego gatunku za pomierna cenę do usług swych mieć będą’. Instytucja poczty zatrudniała pocztmistrzów jako kierowników urzędu oraz podległych im pisarzy i kursorów, czyli pocztylionów. Kursorzy mieli obowiązek nosić odpowiednie umundurowanie, znaki pocztowe i trąbki”. [Zuzanna Borcz, „Polskie poczty”].

Konfederacja Barska 1768-1772. Mało poznany, a niezwykle ciekawy okres w historii miasta i regionu. Niniejszy artykuł (a i moja niewiedza) skłonił mnie do pracy poszerzenia i później przedstawienia wiedzy na ten temat.

List [suplika] Walentego Kroczowskiego Ex post majstra z Końskich do króla polskiego Stanisława Augusta Poniatowskiego(list pochodzi z okresu tuż po (?) Konfederacji Barskiej). Zachodzi pytanie: czy suplika prośba – skarga skierowana do króla ujrzała oblicze królewskie? Źródło: AGAD.

*List zawiera Informację – epizod, nt. wydarzeń Konfederacji Barskiej w Końskich. Źródło AGAD.*

Najstarszy zapis drogi pocztowej na mapie: Mapa z 1770 roku autorstwa Bartolomeo Folina (kapitana korpusu artylerii koronnej w Warszawie): „Carte générale et nouvelle de toutte la Pologne”. Tu obok nazwy miasta Końskie występuje po raz pierwszy rysunek trąbki pocztowej – symbol stacji pocztowej.

„Pocztmistrze lub Poczt lub Poczthalterowie y o to starać się powinni, aby postylionowie Ich dobrze trąbić umieli, y ile razy przez Miasto lub Wieś iaka którą przejeżdża , czy to w dzień czy w nocy, odzywać się powinien, aby Ludzie którzy go słyszą o złej drodze lub o iakowej niebezpieczney przeprawie przestrzegać Jegoż mogli”. „Trąbka dość szybko staje się symbolem i emblematem poczty, pojawia się nie tylko na odznakach pocztylionów, ale także na szyldach urzędów i stacji przeprzęgowych, wreszcie na pieczęciach lakowych i tuszowych…”. W: Zuzanna Borcz „Polskie poczty”, 1992.

Pierwszy rozbiór Polski 1772.
Bardzo ciekawa informacja podaje ilość wysłanych listów i ich nadawców, („pocztą odeszłych” z Warszawy?) do Końskich w dniu 7 października 1780 r. Było ich 9, a wśród nadawców pojawia się nazwisko Małachowskiego. Najstarszy znany odcisk stempla pocztowego nadawczego z Końskich pochodzi z roku 1788 i został zaprezentowany w pracy „Katalog specjalizowany znaków pocztowych…”.

Posiadam korespondencję p. Lecha Popielewskiego, w której zamieścił kserokopię: „List uwierzytelniony stemplem z czasów przedrozbiorowych, zastosowany przez pocztę w Końskich. Stempel ten jednak nie ma formy nadawczej. Jest to natomiast pieczęć do laku, przez odciśnięcie jej w tuszu zastosowana jako stempel nadawczy”.

Drugi rozbiór Polski 1793.
Insurekcja kościuszkowska 1794.
Trzeci rozbiór Polski 1795.

Bardzo ciekawy jestem, jak trakt pocztowy w tym okresie wpłynął na rozwój Końskich, a doprecyzowując: czy odegrał tak rewolucyjną rolę, chociażby dla koneckiego przemysłu, jak trakt kolejowy w roku 1885?

Trakt pocztowy z Warszawy przez Rawę, Małogoszcz do Krakowa i Bielska. Zapis z 1767 r. W Końskich wymieniony jest poczmajster Falkenhahn, a w Radoszycach Pytoszynski. Archiwum Główne Akt Dawnych.

Pocztmistrzowie koneccy z lat 1767 – 1794, trakt pocztowy:

Kraków – Końskie – Drzewica – Nowe Miasto nad Pilicą (stacja pruska) – Warszawa.

Końskie:

Kroczowski Walenty 1764 do 1767 [?] poczmajster
Falkenhahn 1767 [Michael Falkelchan – wymieniony w r. 1765. FamilySearch: Końskie, Różne dokumenty 1740-1769 (w j. łacińskim)].
Widuliński 1786, 1788, 1793, 1794.

Radoszyce

Pytoszyński 1767
Bieńkowski 1786, 1788, 1793, 1794.

Źródła dokumentów i informacji:

„Zbiór papierów należących do Interesów Poczt Jego Kr. Mci y Rzpltej Polskiej a 14. I 1765 ad 27. IV 1779″. Sygnatura 1/12/0/-/299, AGAD.
„Postes – 10. VII 1777 ad A-num 24. VIII 1786″. Tom III. Sygnatura 1/12/0/-/301, AGAD.
„Kalendarzyk polityczny warszawski na rok 1786”, Polona.
Krzysztof Dorcz, „Końskie, zarys dziejów”, „Herby i pieczęcie miasta Końskie”.
Zuzanna Borcz „Polskie poczty”.
Henryk Seweryn Zawadzki, notatki, w zbiorach Krzysztofa Woźniaka.
„Katalog specjalizowany znaków pocztowych ziem polskich”, t. 1, 1990.
List p. Lecha Popielewskiego do Krzysztofa Woźniaka, w którym zamieścił kserokopię: „list uwierzytelniony stemplem z czasów przedrozbiorowych, zastosowany przez pocztę w Końskich”, konskie.org.pl, Krzysztof Woźniak „Stempel pocztowy – Końskie 1788″, 25 sierpnia 2013.
List p. dr. Mieczysława Czernika do Krzysztofa Woźniaka z dn. 16 marca 1989.
Prof. Stanisław Mikstein, „Pieczęcie pocztowe na ziemiach polskich w XVIII wieku (1762-1800)…, Białystok 1936.
Włodzimierz Polański, „Jak przewożono pocztę polską w dawnych czasach”, Kraków 1985.
Aleksander Śnieżko, „Dawne szyldy pocztowe”, Wrocław 1963.