O heraldyce samorządowej powiatu opoczyńskiego w III RP

W granicach powiatu opoczyńskiego znajduje się 9 jednostek samorządu terytorialnego, które mają prawo posiadania herbów, pieczęci, flag oraz innych symboli i insygniów. Są to: powiat, gminy miejsko-wiejskie z miastami Białaczów, Drzewica, Opoczno, Żarnów i gminy wiejskie z siedzibami w Mniszkowie, Paradyżu, Poświętnem, Sławnie. Spośród nich 4 wypracowały herby poprawne, 3 obywają się bez herbów, a 2 używają herbów bez pozytywnej weryfikacji. Dla porównania, w powiecie koneckim prawidłowymi herbami posługuje się siedem z dziewięciu ośrodków.

Poprawność herbów wynika z oceny Komisji Heraldycznej jako organu opiniodawczo-doradczego Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji, który określa zgodność używanych lub projektowanych znaków z zasadami heraldyki (nauki o herbach) i weksylologii (nauki o weksyliach, czyli flagach, sztandarach etc.), a także z miejscową tradycją historyczną. O poprawności herbów nie decydują więc gusta czy sentymenty, ale kryteria naukowe.

Prawodawstwo w dziedzinie heraldyki samorządowej jest, niestety, ułomne. Na przykład, przepisy nie nakładają na samorządy obowiązku posiadania herbów, w związku z czym część z nich nadal posługuję się symboliką państwową. Nie ma też konieczności opiniowania herbów przyjętych przed powołaniem Komisji Heraldycznej w 2000 roku, a co gorsza – nawet negatywna opinia ministra SWiA o błędnym herbie nie eliminuje go z przestrzeni publicznej. Na szczęście, w przypadku herbu nowoprojektowanego taka opinia uniemożliwia przyjęcie go przez władze lokalne, co wcześniej zdarzało się nagminnie. Oznacza to, iż herbów niewłaściwych już nie przybywa, ale problem z ich stosowaniem istnieje nadal.

Pod względem formalno-prawnym obraz heraldyki samorządowej w powiecie opoczyńskim wygląda następująco:

1. Powiat używa herbu dwupolowego, wywiedzionego z dawnego herbu województwa sandomierskiego oraz z historycznych pieczęci miejskich Opoczna z wizerunkiem świętego Bartłomieja. Herb ten, wraz z flagą, po pozytywnym zaopiniowaniu w MSWiA, Rada Powiatu ustanowiła w 2007 roku;
2. Białaczów pieczętuje się herbem literowym z monogramem SM (Stanisław Małachowski), nawiązującym do pieczęci miasta z czasów królewskich. Obecny herb, wraz z flagą i pieczęciami, po otrzymaniu pozytywnej opinii z MSWiA, Rada (ówczesnej) Gminy przyjęła w 2013 roku;
3. Drzewica ma herb z wyobrażeniem dwóch miejscowych rzek pod koroną szlachecką, który opiera się na rzekomej dawnej pieczęci miejskiej. Uchwalony został w 1990 roku według wzoru z lat PRL i dotychczas nie był opiniowany w MSWiA;
4. Opoczno posługuje się herbem rodowym Odrowąż, przyjętym wraz z flagą przez Radę Miejską w 1995 roku, a ustalonym zwyczajowo w okresie PRL. W 2017 roku Komisja Heraldyczna zakwestionowała ten znak jako obcy tradycji miejskiej Opoczna i zaleciła przywrócenie dawnego herbu miasta z wyobrażeniem świętego Bartłomieja;
5. Żarnów nie posiada herbu, a znak herbopodobny, który jest stosowany bez żadnej podstawy prawnej;
6. Mniszków, jak dotąd, pozostaje bez herbu;
7. Paradyż pieczętuje się herbem nowo przyjętym, nawiązującym do obrazu Chrystusa Cierniem Koronowanego z miejscowego sanktuarium oraz do herbu Jelita dawnych właścicieli ziemskich, rodziny Skórkowskich. Herb ten, wraz z pieczęcią i flagą, po pozytywnym zaopiniowaniu w MSWiA Rada Gminy uchwaliła w 2023 roku;
8. Poświętne, jak dotąd, pozostaje bez herbu, aczkolwiek w latach 2009-2010 władze gminy podjęły starania celem jego ustalenia, które to działania zostały ostatnio wznowione;
9. Sławno ma herb dwupolowy, odnoszący się do Najświętszej Maryi Panny, patronki miejscowego kościoła parafialnego i herbu dawnego województwa sandomierskiego (a tym samym współczesnego powiatu opoczyńskiego). Herb oraz dwie flagi, pieczęć i tablicę samorządową Rada Gminy ustanowiła w 2007 roku, po pozytywnym zaopiniowaniu w MSWiA.

W podsumowaniu tego krótkiego materiału można stwierdzić, że herby jako znaki tożsamości i odrębności lokalnych jeszcze nie wszędzie cieszą się należytym zrozumieniem. Przykładem świecą za to ośrodki, które mimo ułomności przepisów potrafiły wypracować właściwą symbolikę. Chronologia przyjmowania tych symboli wskazuje na postęp w heraldyce samorządowej powiatu opoczyńskiego, będącej częścią dziedzictwa narodowego.

Krzysztof Dorcz

Postscriptum (21 lutego 2026 r.)
W Opocznie, jak ustalił Paweł Telus, herb i flagę przyjęto w latach 1990 i 1995.

Postscriptum II (7 marca 2026)
W Opocznie sytuacja prawna herbu okazuje się niejednoznaczna, co przedstawimy w odrębnym artykule.