Pokusa. Konecka karczma, austeria.

Kościeliska i Browary.

Nie tak dawno elektryzowałem Państwa słowami „Szczęście” i „Smutek”, od co najmniej 200 lat tak bardzo związanymi z koneckim ogrodem (parkiem). Dzisiaj poruszę wyobraźnię czytelników słowem „Pokusa”. 

Słowo „Pokusa” będące nazwą karczmy,  musiało być ważne dla Małachowskich, skoro zostało zapisane w aktach własnościowych w II połowie XIX wieku. 

Przejdę zatem do sedna:
„…Z opowiadań mojego ojca jest mi wiadomo, że u wylotu obecnej ulicy Jasnej stała karczma o nazwie ,Pokusa’, w której według słów ojca sprzedawano okowitę na kwaterki, a kiełbasę na łokcie, odbywały się tu tzw. grania…”.

Tyle wiedziałem z artykułu p. Ireny Trawińskiej. Jakież było moje euforyczne zadowolenie, kiedy spotkałem słowo Pokusa w dokumencie z połowy XIX wieku. Dokument zaczynał się wyniośle:

Dokument z 12 kwietnia 1864 

„My.
Aleksander II Cesarz Wszechrosji
Król Polski etc. etc. etc.

Wiadomo czynimy iż Trybunał Cywilny Pierwszej Instancji Guberni Radomskiej w Radomiu w Imieniu Naszym wydał wyrok następujący.

…Illacja hipoteczna [illacja, żądanie jednostronne – SJP pod red. Doroszewskiego]

Jankiel Kronenblum kupiec w mieście Końskich zamieszkały, przez Władysława Jawornickiego Patrona wnosi żądanie:

dozwolenia zapisania w księdze wieczystej Dóbr Końskie Wielkie… ostrzeżenia w dziale IV wykazu hipotecznego na współwłasności Włodzimierza hr. Małachowskiego dla sumu Rs [rubli srebrem] 5.400 i dla kosztów procentu Rs 100.

Z zasad

Kontraktem 2 listopada 1863 r. … Włodzimierz hr. Małachowski wydzierżawił Kronenblumowi propinację miejską w mieście Końskich na lat 2 od 16 października 1865 r. za cenę roczną Rs 5.400. Cenę tę Kronenblum za rok pierwszy zapłacił w całości…

… Zapoznałem Włodzimierza hr. Małachowskiego Dziedzica Dóbr Końskie Wielkie w tychże dobrach […] zamieszkałego, ażeby się po upływie dni ośmiu i czasu prawem na odległość oznaczonego stawił na audiencji Trybunału Cywilnego Gub. Radomskiej w Radomiu posiedzenia swe odbywającego i odpowiedział na następujące wnioski:

Kontraktem w dniu 2 listopada rb. spisanym Włodzimierz Hr. Małachowski wydzierżawił Kronenblumowi propinację miejską w Końskich z karczmą pokusa na Browarach z prawem utrzymywania dwóch składów w gmachu szkolnym i sprowadzenia okowity, likierów, wódek słodkich i araku krajowego, oraz miodu wraz z domkiem pod wsią Baryczą dla służby, a to na lat dwa od 1 października 1865 r. za cenę na rok na złp. 3.600 ustanowioną…”.

Karczma „Pokusa” musiała funkcjonować zapewne już w pierwszej połowie XIX wieku. Budynek położony przy trakcie drogowym skierowanym na Stąporków, tuż przy dzielnicy Końskich – Browary i majątku rolnym związanym z podkonecką wsią Kościeliska (pisało się w Kościeliskach na przedmieściu – dzisiaj w granicach miasta Końskie). 

Co do budowy samego budynku. Zastanawiam się czy budynek karczmy został wybudowany w drugiej połowie XVIII wieku. Świadczą o tym być może archaicznie dzisiaj wygladajace narożne przypory, „nieobecne” w innych murowanych koneckich budynkach tak jak wspomniałem z II połowy XVIII wieku. Temat ten niewątpliwie wymaga specjalistycznych badań.

Głównym napojem karczmy w początkowym okresie było zapewne piwo, później pojawiła się gorzałka – okowita. Arsenał spożywanych alkoholi uzupełniały: okowita, wódki słodkie, likiery, arak krajowy (patrz dokument).

Warto przytoczyć nazwiska piwowarów warzących piwo w Kościeliskach i Browarach w pierwszej połowie XIX wieku. 

Piwowar

• Bejm Jan – piwowar, zam. w Kościeliskach, lat 21 [Akta urodzenia 4.01.1816]
• Błachowicz Wicenty – zostający w służbie browarnej, zam. w Kościeliskach [Akta zeyścia 1.04.1816]
• Cejrowski Jakub – majster profesji piwowarskiej w Kościeliskach [Akta stanu cywilnego 1821, str. 12] 
• Cichocki Antoni – piwowar browaru konieckiego, zam. w Końskich, lat 46 [Akta urodzin 23.09.1812]
• Cichocki Kazimierz – piwowar w Kościeliskach, zam. w Końskich [Akta zeyścia 8.12.1812]
• Kamieński Wawrzeniec – piwowar, zam. w Kościeliskach [Akta zmarłych 14.04.1841]
• Liberowski Zeman – piwowar we wsi Browary [Akta notarialne 1839 nr 135]
• Mączyński Tomasz – piwowar, zam. w Kościeliskach [Akta zmarłych 21.11.1842]
• Mitroszewski Józef – piwowar, zam. w Browarach, lat 30 [Akta urodzenia 18.05.1817]
• Nelrowski Józef – piwowar w Końskich (wymieniono wsie Kościeliska i „Browary”) [Akta stanu cywilnego 1817, str. 41]
• Nowakowski Woyciech – parobek browarny, zam. w Kościeliskach [Akta zeyścia 25.06.1811]
• Ojerowski Jakob – profesji piwowarskiej, zam. w Kościeliskach, lat 29 [Akta urodzenia 30.01.1821]
• Püschel Jan – piwowar na Browarach [Akta notarialne z 21.11.1821 str. 137]
• Rochowski Józef – piwowar w Kościeliskach zamieszkały [Akta stanu cywilnego 1831, str. 36]
• Slifirski (Szlifirski – 1823) Michał – piwowar w Kościeliskach zamieszkały, lat 44 [Akta małżeństwa 29.01.1829] W dokumencie z 23.03.1825 wymieniony jest jako pomocnik w browarze – nazwisko Ślifierski.
• Ulowski Roch – parobek browarny, zam. w Kościeliskach na przedmieściu, lat 30 [Akta urodzin 15.11.1812] 
• Walczyński Ludwik – parobek browaru konieckiego, zam. w Kościeliskach, lat 47 [Akta urodzenia 22.05.1814]

Pisarz browarny

• Rudlicki Michał s. Zacharyasza – pisarz prowentu Końskie w Kościeliskach zamieszkały, pisarz browarny z Kościelisk – 1835, ur. w Podolu Galicji Austriackiej wsi, lat 27 [Akta małżeństwa 19.11.1832]
• Rzotkiewicz Stanisław – pisarz … państwa konieckiego, zam. w Browarach, lat 36 [Akta urodzenia 18.05.1817]
• Thorzewski Franciszek – pisarz propinacyjny, pisarz browarny (ekonom państwa Końskie i pisarz propinacyjny tegoż państwa, w akcie 1813: gubernator klucza konieckiego i pisarz propinacyjny tegoż klucza), zam. w Kościeliskach (na przedmieściu w Kościeliskach zamieszkały – 1812), lat 48 [Akta stanu cywilnego 1811, str. 91] [Księga urodzonych 11.08.1811]
• Werecki Michał – pisarz browarny, lat 27 [Akta urodzin 11.11.1816]

Austernik

• Gierczyński Jan i Urszula – w Kościeliskach w domu pod nr 12 prowadzili austerię [Akta małżeństwa 23.11.1822]

Karczmarz

• Bułaczyński Tomasz – karczmarz, zam. w Kościeliskach, lat 38 [Księga urodzonych 5.11.1811]
• Ciszewski Maciey – karczmarz, zam. w Kościeliskach, lat 38 [Akta urodzin 10.06.1824]
• Leszczyński Marcin – karczmarz w Kościeliskach [Akta stanu cywilnego 1812, str. 121]
• Moszkowicz Dawid – karczmarz i rzeźnik, zam. w Kościeliskach, lat 51 [Akta urodzenia 13.01.1818] 

Szynkarz

• Smerdzyński Stanisław – szynkarz, zam. w Kościeliskach [Akta zmarłych 30.04.1847]

Nikt nie odważył się dotychczas o historyczny opis wsi Kościeliska i Browary. Mogę pokusić się nawet o stwierdzenie, że mieszkańcami wsi Kościeliska i Browary były głównie rodziny obsługujące – znajdujące pracę w majątku hrabiów Małachowskich Końskie Wielkie. Utwierdza mnie w tym chociażby powstała ochronka dla dzieci pracowników dworskich. 

Dodam, że Burmistrz Snarski  w złożonym do władzy zwierzchniej sprawozdaniu w 1860 roku na temat miasta Końskie tak opisuje stan:

„Prócz dwóch zajazdów i dwóch karczem żadnych innych hoteli nie ma. Wszystkich tych zabudowań struktura zwyczajna, na żadną szczególną uwagę niezasługująca”.

Krzysztof Woźniak

P.S.

Krótkie ramy artykułu nie pozwalają w zasadzie na omówienie różnic między karczmą, domem zajezdnym, austerią, restauracją, szynkiem i ich występowaniem w Końskich, nie wspomnę o domach „uciech”. Tak naprawdę to jestem ciekawy, czy Fryderyk Chopin przejeżdżając przez nasze miasto skorzystał z domu zajezdnego (a niewątpliwie był taki przy budynku poczty)? Czy jego bytność w Końskich ograniczyła się do krótkiego czasu wymiany koni przy powozie?