Część III. Czego o historii koneckiej cerkwi nie wiedzieliśmy jeszcze wczoraj
W lutym i marcu 2012 roku na stronie konskie.org.pl zamieściłem dwa artykuły o koneckiej cerkwi prawosławnej. Ponieważ życie nie znosi próżni, wertując dokumenty i dostępne materiały archiwalne i prasowe, uzbierało się tej wiedzy nieco więcej. Pozwolę sobie zatem podzielić się z Czytelnikami nowymi wiadomościami. Ułożę je w kolejności ich występowania w czasie – chronologicznie.
1892
„Z Końskich (Kor. „Gaz. Rad.”)
Towarzystwo ruskie i konsystujacy [stacjonujący] tu pułk witebski, podnieśli projekt zbudowania w mieście naszym cerkwi i utworzenie oddzielnej parafii prawosławnej. Skwer miejski przeznaczono pod budowę świątyni.
W ubiegłym tygodniu naczelnik powiatu, p. Olchowski, zgromadzonych w magistracie obywateli prosił bezinteresowne odstąpienie pod budowę cerkwi skweru. Obywatele zgodzili się na to i jednocześnie dali pisemne zobowiązanie nieroszczenia już pretensji do wspomnianego gruntu.
Obecnie w Końskich cerkiew pułkowa mieści się na piętrze byłej szkoły powiatowej.*
Wybór placu pod budowę w środku i tak już małego rynku, gdzie mnóstwo sklepów i szynków, w ognisku handlu w dni targowe, jest nieodpowiedni, tym bardziej, że i jedyny skwerek, upiększający swą zielenią miasto, przestałby istnieć. Eles.”.
W: „Gazeta Radomska” 1892.
1903
„Dla stacjonujących w mieście 25. Smoleńskiego i 27. Witebskiego Pułku Piechoty wzniesiono cerkiew wojskową według typowego projektu. Wyświęcenie odbyło się 17 października 1903 roku. …z polerowanej czerwonej cegły, zaś nad drzwiami i oknami przyozdobiono ornamentem z białego kamienia. Wokół niej, na wysokim kamiennym fundamencie, wzniesiono żeliwne ogrodzenie. Cerkiew mieściła około 1000 osób… Odchodzący z miasta pułk pozostawił ikonostas pomalowany na biało, ze złoceniami…”.
Konecka cerkiew była cerkwią wojskową (jednocześnie mieściła ok. 1000 żołnierzy, wybudowana została według typowego projektu, który powstał w 1900 r.). Do wybuchu I wojny światowej wg tego projektu zbudowano ich w Polsce 10: w Augustowie, Kozienicach, Końskich, Lublinie, Puławach, Mińsku Mazowieckim, Ostrołęce, Przasnyszu, Staszowie i w Warszawie. Autorzy książki podają, że parafia konecka w 1913 roku liczyła 456 osób. W: Kirył Sokoł, Aleksander Sosna, „Cerkwie w centralnej Polsce 1815-1915”, Białystok 2011.
1913
Źródła informują, że 6 marca 1913 r. psalmistą w Końskich był Grigorij Cwietkow. (w 1915 r. w Sandomierzu, a od lipca 1915 na ewakuacji w Moskwie).
W: Krzysztof Latawiec, „Sandomierska Brygada Straży Granicznej 1889-1914”, Sandomierz 2010.
Poniżej – Wnętrze cerkwi [zapewne po opuszczeniu Końskich przez Rosjan w 1914 roku]. Tłumaczenie z tekstu rosyjskiego informacji prasowej: „Wygląd ikonostasu, na jednej z ikon zrobiony dwukrotnie napis „Narr” (Głupiec) a na drugiej mają miejsce ślady bluźnierczego sponiewierania (wandalizmu). Carskie wrota z wyłamanymi ikonami-medalionami. Widok zniszczonego ołtarza…”. Powyższe fotografie pochodzą, ze źródeł rosyjskich – internet.
1924, 1926
Z posiedzeń Magistratu miasta Końskie – dot. cerkwi
„… Zwrócić się do Władz Rządowych za pośrednictwem Inspektora szkolnego o sprzedaż dla miasta:
- budynku byłej cerkwi rosyjskiej, w której po dokonaniu pewnych przeróbek znalazłyby pomieszczone szkoły powszechne.
- wojskowych magazynów rosyjskich na pomieszczenie szkoły rzemieślniczej.
- budynku rosyjskiej łaźni wojskowej na urządzenie łaźni miejskiej.
Ponieważ jednak Magistrat znajduje się w krytycznych warunkach, zwrócić sie do kompetentnych władz państwowych finansowych z prośbą o udzielenie Magistratowi przy sprzedaży omawianych budynków dłuższego kredytu…”.
W: Protokół nr 24, 26 maja 1924.
„…Wystąpić na Radę Miejską z wnioskiem przejęcia przez miasto budynku byłej cerkwi z tem, że cel na jaki zostanie użytkowana będzie określony przez Radę Miejską w przyszłości według rzeczywistych potrzeb i przy uwzględnieniu konstrukcji budynku…”.
W: Protokół nr 3, 4 lutego 1926.
W: Archiwum Państwowe w Kielcach, „Księga protokołów z posiedzeń Magistratu miasta Końskie”, Sygnatura 21/519/0/-/62.
1927
Powstał „Projekt przebudowy b. cerkwi prawosławnej w mieście Końskich dla starców i ochronkę dla dzieci”. Projektantem był A. R. Prokuł. Autor Jerzy Szczepański w „kieleckim słowniku biograficznym. Architekci i budowniczowie“, podaje: „Brokuł A. R. (XX wiek) architekt (?). Autor projektu plebanii w Łagowie Kozienickim (1925), bóżnicy i szkoły żydowskiej w Przytyku (1925) i kościoła w Tymienicy (iłżeckie 1929/1930)”.
Foto. Andrzej Hurec.
1927
Według mojej wiedzy [powziąłem ją w latach 80. XX wieku] ikonostas koneckiej cerkwi znajduje się w Końskiem [to jest prawidłowa pisownia], gmina Dydnia, w powiecie brzozowskim, województwie podkarpackim. Cerkiew w Końskiem wzniesiono w 1927 r. Funkcję świątyni greckokatolickiej pełniła do akcji przesiedleńczej w 1947 r.
1936
„…Władze powiatowe sprzedały budynek osobom prywatnym, które dokonały jego rozbiórki. Z uzyskanego materiału wybudowano prywatne domy…”.
W: Kirył Sokoł, Aleksander Sosna, „Cerkwie w centralnej Polsce 1815-1915”, Białystok 2011.
W Końskich z materiału rozbiórkowego wybudowano cztery budynki, a w pobliskim Dyszowie jeden.
1938
Podczas rozbierania fundamentów cerkwi natrafiono na skarb złotych monet, dokumenty z 1864 r.
„Znaleziska w Końskich. W Końskich zostały rozebrane mury po byłej cerkwi prawosławnej. W czasie rozbierania fundamentów natrafiono na skrzynię, zawierającą dokumenty erekcyjne cerkwi, pochodzące z 1864 r., jak również dużo złotych monet rosyjskich. Wykopanymi przedmiotami zainteresował się Zarząd Miejski w Końskich”.
W: informacja prasowa z 16 lipca 1938.
Zebrał: Krzysztof Woźniak, Andrzej Hurec