Temat Stadnickiej Woli, Papierni i produkcji papieru w okolicy Końskich, powoli się „wyczerpuje”. Natrafiłem co prawda na nowe, nieznane dotychczas dokumenty, które spieszę pokazać; a wiążą się one z ostatnim okresem działalności czerpalni. Pozostały jeszcze w zasadzie dwa ważne tematy do zaprezentowania:
- słownik biograficzny właścicieli, dzierżawców, fabrykantów papieru w miejscowościach Stadnicka Wola i Papiernia.
- katalog zachowanych przykładów filigranów i kart papieru.
Powróćmy zatem do przedstawienia dokumentów:
1854
Stadnicka Wola. Do wyboru na procent – papiernia z młynem lub Annotarg
W dokumencie z dnia 23 października 1854 hrabia Henryk Małachowski dziedzic dóbr Końskie Wielkie, przed Adamem Makarowskim Regentem Okręgu Koneckiego, mieszkańcem Końskich w domu pod numerem 178, oświadczył, że:
„…On winien jest prostego, rzetelnego i rękodajnego długu Alexandrowi Fritz, dziedzicowi dóbr Wierzchowiska – sumę rubli srebrnych trzy tysiące (złotych polskich 20.000)… Na skutek zaś niewypłacenia sumy w terminie wyżej oznaczonym, dozwala zeznający Alexandrowi Fritz odebrać całkowity dochód z papierni i młyna we wsi Stadnickiej Woli będących, lub ze sklepów Annotargiem zwanych w mieście Końskich znajdujących się, a to jedynie na procent…”.
1856
Wola Stadnicka, zmarł Roman Hannemann fabrykant papieru i właściciel papierni, pozostawił wdowę – niepełnoletnią małżonkę
„Stawili się: Jacek Kuleta majster kowalski lat 42 liczący i Ignacy Jagodziński czeladnik papierniczy lat 34 liczący we wsi Woli Stadnickiej zamieszkali”.
Dalej dokument informuje, że we wsi Stadnicka Wola dnia 13 grudnia 1856 w tutejszej fabryce papieru zmarł Roman Hannemann fabrykant papieru, syn Edwarda fabrykanta papieru i Joanny z Borkenhagenów, małżonków Hannemannów, we wsi Bednarach pod miastem Łowiczem w powiecie łowickim zamieszkałych, urodzony w Kolonii Piotrowina pod miastem Wiskitkami w powiecie łowickim, lat 23 miesięcy 6 wieku swego mający, bezdzietnie, zostawiwszy po sobie owdowiałą małżonkę Paulinę z Szypoczyńskich Hannemann, lat 17 i miesięcy 7, w Woli Stadnickiej zamieszkała…
Za zgodność powyższego aktu poświadczył Edward Lembke pastor parafii ewangelicko-augsburskiej kieleckiej…
W: Dokumenty do dóbr Końskie Wielkie z powiatu Koneckiego Vol.I, numer hipoteczny 77, właściciel Stanisław Nałęcz Małachowski, sygnatura 21/105/0/15/6313,
Archiwum Państwowe w Kielcach.
1857
Nieudana transakcja wytworzenia i sprzedaży papieru
Paulina Hannemann zastawna posiadaczka papierni [i Stanisław Wysocki kurator, fabrykant powozów] zobowiązała się traktatem kupna sprzedaży z dnia 10 maja 1857 odstawić papier do miasta Końskich powodowi Abrahamowi Ferster handlującemu w mieście obywatelowi Końskich, za sumę rubli srebrem 165, kopiejek 75 w terminie 6 tygodni.
1857
Paulina Hannemann – zastawna posiadaczka papierni z młynem wydzierżawia aptekarzowi Antoniemu Chmielewskiemu papiernię z młynem na lat trzy
„… Dnia 18 czerwca 1857… Przede mną Adamem Makartowskim Regentem Okręgu Koneckiego w mieście Końskich… stawili się osobiście Paulina z Szyposzyńskich Hannemanowa, po Romanie Hannemann pozostała wdowa, niepełnoletnia, lecz przez małżeństwo usamowolniona w asystencji kuratora swego Stanisława Wysockiego…
zastawna posiadaczka papierni z młynem w wymienionej wyżej wsi [Stadnicka Wola] z jednej, a Antonim Chmielewski aptekarz w mieście Końskich zamieszkały, z drugiej strony. …Zeznali co następuje:
Ponieważ podług kontraktu z dnia 3 maja 1856 roku przed Regentem Stępowskim w Warszawie z Henrykiem hrabią Małachowskim dziedzicem dóbr Końskie Wielkie zawartego służy zeznającej Paulinie Hannemann prawo zastawnego posiadania papierni z młynem we wsi Stadnickiej Woli będącej, wraz z gruntami w tejże wsi i na Wincentowie znajdującymi się …z wszystkimi maszynami i utensyliami do papierni należącymi… wypuszcza w dzierżawę Antoniemu Chmielowskiemu na lat trzy, to jest na czas od dnia 24 czerwca 1858 do tegoż dnia i miesiąca 1861 roku, a to za sumę rubli srebrnych siedemset pięćdziesiąt (Zp. 5000)… na czynsz dzierżawny za całe lat trzy umówiony i postanowiony…”.
Wszystkie zaprezentowane powyżej dokumenty (w tym foto.) w: „Akta dóbr Końskie Wielkie 1825-1859”, sygnatura 21/105/0/15/6313, Archiwum Państwowe w Kielcach.
Budżet dóbr i fabryk Końskie Wielkie za rok 1874 – 1890
Dalsze informacje zawarte są w dziale „Budżet dóbr i fabryk Końskie Wielkie za rok…”. W dokumentach nie ma mowy o produkcji papieru. Są informacje o dzierżawcy Stadnickiej Woli, Papierni, szkodach powodziowych i naprawach upustów, budowie i wyposażeniu nowego młyna po pogorzeli, nie wspomnę o wyłożeniu nowego młyna mchem… A swoją drogą musiał ciekawie wyglądać. zapraszam do utworzenia domniemanego wizerunku młyna – oczywiście zaprezentuje na stronie.
1874 czerwiec
„Reperacja Papierni, budowa stajni i domów w Stąporkowie, karczem, mostów, upustów, restauracja kościółka na Browarach itp., roboty poczynione w ciągu roku wynoszą 2.247, 35 rs. [rs. – rubli srebrem]”.
1878 listopad
„Czynsze na rok 1878/9 od Rottenberga z papierni 225,00 rs.”.
1879 grudzień
„Czynsze z młynów Dyszów, Nałęczów, Gracuch i Papiernia wniesione na Rf: raty grudniowej [razem: 577,50 rs.]”.
1880 maj
„Kapitał fabr. zwrot kaucji złożonej przez Rottenberga na dzierżawę papierni i młyna w Stadnickiej Woli 200,00 rs.”.
1881 maj
Kaucję zwrócono Rottenbergowi ⅓ części kaucji złożonej na dzierżawę młyna i papierni w Stadnickiej Woli 100,00 rs.”.
1881 czerwiec
„Czynsze od Rottenberga z Papierni za kwartał IV r.b. 100,00 rs.”.
1881 wrzesień
„Czynsze z pałacu – papierni i od włościan 134,17 rs.”.
1884 marzec
„Papiernia. Od Rottenberga z Papierni czynsz za kwartał II rb. 100,00 rs.”.
1884 czerwiec
„Czynsze i podatki. Podatek za 1883. Od Rottenberga z Papierni na rok czynszów za 1883/4 100 rs.”.
1885 luty
„Konserwacje. Za zrzynanie sosen na budowie upustów w Papierni 2,66 rs.”.
1885 marzec
„Konserwacje. Za dowóz drzewa do budynku w Papierni szt. 183 57,46 rs.”.
1885 czerwiec „Budowle nowe. Za rozebranie spalonego młyna i oczyszczenie gruntu pod nową budowlę w papierni 10,65 rs.”.
„Budowle nowe. Za kupno 19 ½ korca wapna do budowy młyna w Stadnickiej Woli po rs. 1,20 – 23,40 rs.”.
„Budowle nowe. Za dowóz materiałów do budowy młyna w Papierni 57,69 rs.”.
1885 sierpień
„Budowle nowe. Za pomoc przy budowie folw[warku] Karolinów, oraz za dowóz materiałów drzewnych do budowy młyna w papierni 23,27 rs.”.
„Budowle nowe. Za roboty przy budowie nowego młyna w papierni 119,55 rs.”.
„Budowle nowe . Za roboty przy upuście w papierni 15,17 rs.”.
„Budowle nowe. Za roboty przy budowie upustów w papierni 30,42 ½ rs.”.
„Budowle nowe. Za roboty przy budowie młyna w Papierni w tyg. III sierpnia 40,50 rs.”.
„Budowle nowe. Za roboty przy… budowie młyna w Papierni 173,35 rs. ?”.
1885 wrzesień
„Konserwacje. Za roboty przy upuście w Stadnickiej Woli 27,42 ½ rs.”.
„Konserwacje. Za wyrób 28 szpontpali [pal wbijany dla umocnienia] do budowy upustu w Papierni … 376 a 1 ¾ kop: 6,58 rs.”.
1885 październik
„Konserwacje. Za roboty przy budowie upustów w papierni 66,15 rs.”.
1885 listopad
„Konserwacje. Za dowóz do papierni 9 szt. szpontpali a 15 kop. i układanie drzewa przy upuście w papierni 10,60 rs.”.
1886 styczeń
„Podatki. W interesie pogorzeli młyna w Stadnickiej Woli dano w Radomiu 10,00 rs.”.
1886 luty
„Młyny. Rejentowi za nakazy o zapłacenie czynszu z Papierni 4,80 rs.”.
1886 czerwiec
„Papierni za zaliczenie na Rp. czynszu zaległego 150,00 rs.”.
1886 lipiec
„Budowl. nowych. Za dowozy budulcu do budowy młyna w Papierni 51,99 rs.”.
„Budowl. nowych. Za roboty różne przy budowie młyna w Papierni 36,07 ½ rs.”.
1886 październik
„Budo. nowych. Dowozy materiałów do budowy młyna w Papierni 15,89 rs.”.
1886 listopad
„Młyna w Papierni. Za ubezpieczenie od ognia nowego młyna w Papierni 14,00 rs.”.
„Konserwacji. Za reparację grobli przy upuście w Papierni 33,22 ½ rs.”.
„Budow. nowych. Za oszklenie nowego młyna w Stadnickiej Woli 2,40 rs.”.
1886 grudzień
„Budowle nowe. Za kupno 2 wałów (32,00 rs.), 4 zwyczajnych kamieni młyńskich (49,00 rs.), 4 kop palcy (6,00 rs.), płótna i smarów do maszynerii ( 2,22 rs.), oraz za budowę młyna nowego w Stadnickiej Woli 439,22 rs.”.
Konserwacje. Roboty przy grobli i upuście w roku zeszły zniszczone przez powódź 150,00 rs.”.
1887 styczeń
„Młyn w Papierni. Reszta czynszów z młyna i Papierni należnych po 1 stycznia 1887 r. 184,80 rs.”.
„Budowl. nowych. Za urządzenie perlaka z maszynerią w młynie w Stadnickiej Woli 225,73 rs. “.
1887 październik
„Papierni. Od Rotenberga [zmiana pisowni na Rotenberg] R: czynszów zaległych i bieżących 150,00 rs.”.
„Papierni. Zaliczenie czynszu za I półrocze roku bieżącego 100,00 rs.”.
1888 luty
„Papierni. połowę kosztów kontraktu notarialnego zawartego z Rotenbergiem o 5-letnią dzierżawę Papierni i młyna za czynsz roczny rs. 500 ustanowiony 13,92 ½ rs.”.
1888 czerwiec
„Kaucji. Za wypłacone Rotenbergowi z kaucji na dzierżawę młyna i Papierni w Stadnickiej Woli 100,00 rs.”.
„Procentów Rotenbergowi z Papierni 5% od kaucji rs. 200 za rok 1887/8 10 rs.”.
1890 październik
„Leśnictwo. Za rozebranie starego budynku w Papierni dla wyrąbania na sążnie 6,37 ½ rs.”.
1890 grudzień
„Konserwacji. Za przewóz starego żelaza z Papierni do Piły i wydobywanie drzewa z wody podczas rozerwania upustu 3,90 rs.”.
Krótka próba reasumpcji zaprezentowanych dokumentów historii Stadnickiej Woli i Papierni
Mija rok 1890. Stadnicka Wola i Papiernia dzierżawione są przez Rottenberga [pisany jest również jako Rotenberg] od 1878 roku (znany zapis z tego roku). Stadnicką Wolę i Papiernię nawiedzały częste powodzie niszczące upusty, groble, a i sam młyn uległ spaleniu w roku 1886. Wybranie „starego żelaza” z Papierni, rozebranie budynku w tejże, rozerwanie upustu, zapewne w wyniku powodzi; dopełniło dzieło zniszczenia i zmierzch działalności osad leśnych i fabrycznych: Stadnickiej Woli i Papierni. Miejscowość Stadnicka Wola została na początku XX wieku przeniesiona bliżej Końskich – od południowej strony, ale to jest temat na zupełnie inną historią.
Wszystkie powyższe cytaty pochodzą z:
„Pokolenie XVII: Jan Dzierżysław, administracja majątku dobra Końskie Wielkie 1850-1894”, sygnatura 29/639/0/2.42, Archiwum Narodowe w Krakowie.
Krzysztof Woźniak
Dotychczas na temat produkcji papieru w Stadnickiej Woli – Papierni ukazały się na stronie konskie.org.pl:
- „Stadnicka Wola. Czerpalnia papieru” – poniedziałek, 28 czerwca 2010.
- „Stadnicka Wola. Czerpalnia papieru” – poniedziałek, 27 stycznia 2025
- „Kamienie milowe poznania historii produkcji papieru w Stadnickiej Woli k. Końskich. Rok 1810, 1825, 1829” – sobota, 10 maja 2025.