Końskie – cerkiew Ikony Matki Bożej Znamienie

Część III. Czego o historii koneckiej cerkwi nie wiedzieliśmy jeszcze wczoraj

W lutym i marcu 2012 roku na stronie konskie.org.pl zamieściłem dwa artykuły o koneckiej cerkwi prawosławnej. Ponieważ życie nie znosi próżni, wertując dokumenty i dostępne materiały archiwalne i prasowe, uzbierało się tej wiedzy nieco więcej. Pozwolę sobie zatem podzielić się z Czytelnikami nowymi wiadomościami. Ułożę je w kolejności ich występowania w czasie – chronologicznie.

1892

„Z Końskich (Kor. „Gaz. Rad.”)

Towarzystwo ruskie i konsystujacy [stacjonujący] tu pułk witebski, podnieśli projekt zbudowania w mieście naszym cerkwi i utworzenie oddzielnej parafii prawosławnej. Skwer miejski przeznaczono pod budowę świątyni.

W ubiegłym tygodniu naczelnik powiatu, p. Olchowski, zgromadzonych w magistracie obywateli prosił bezinteresowne odstąpienie pod budowę cerkwi skweru. Obywatele zgodzili się na to i jednocześnie dali pisemne zobowiązanie nieroszczenia już pretensji do wspomnianego gruntu.

Obecnie w Końskich cerkiew pułkowa mieści się na piętrze byłej szkoły powiatowej.*

Wybór placu pod budowę w środku i tak już małego rynku, gdzie mnóstwo sklepów i szynków, w ognisku handlu w dni targowe, jest nieodpowiedni, tym bardziej, że i jedyny skwerek, upiększający swą zielenią miasto, przestałby istnieć. Eles.”.

W: „Gazeta Radomska” 1892.

1903

„Dla stacjonujących w mieście 25. Smoleńskiego i 27. Witebskiego Pułku Piechoty wzniesiono cerkiew wojskową według typowego projektu. Wyświęcenie odbyło się 17 października 1903 roku. …z polerowanej czerwonej cegły, zaś nad drzwiami i oknami przyozdobiono ornamentem z białego kamienia. Wokół niej, na wysokim kamiennym fundamencie, wzniesiono żeliwne ogrodzenie. Cerkiew mieściła około 1000 osób… Odchodzący z miasta pułk pozostawił ikonostas pomalowany na biało, ze złoceniami…”.

Konecka cerkiew była cerkwią wojskową (jednocześnie mieściła ok. 1000 żołnierzy, wybudowana została według typowego projektu, który powstał w 1900 r.). Do wybuchu I wojny światowej wg tego projektu zbudowano ich w Polsce 10: w Augustowie, Kozienicach, Końskich, Lublinie, Puławach, Mińsku Mazowieckim, Ostrołęce, Przasnyszu, Staszowie i w Warszawie. Autorzy książki podają, że parafia konecka w 1913 roku liczyła 456 osób. W: Kirył Sokoł, Aleksander Sosna, „Cerkwie w centralnej Polsce 1815-1915”, Białystok 2011.

1913

Źródła informują, że 6 marca 1913 r. psalmistą w Końskich był Grigorij Cwietkow. (w 1915 r. w Sandomierzu, a od lipca 1915 na ewakuacji w Moskwie).

W: Krzysztof Latawiec, „Sandomierska Brygada Straży Granicznej 1889-1914”, Sandomierz 2010.

Poniżej – Wnętrze cerkwi [zapewne po opuszczeniu Końskich przez Rosjan w 1914 roku]. Tłumaczenie z tekstu rosyjskiego informacji prasowej: „Wygląd ikonostasu, na jednej z ikon zrobiony dwukrotnie napis „Narr” (Głupiec) a na drugiej mają miejsce ślady bluźnierczego sponiewierania (wandalizmu). Carskie wrota z wyłamanymi ikonami-medalionami. Widok zniszczonego ołtarza…”. Powyższe fotografie pochodzą, ze źródeł rosyjskich – internet.

1924, 1926

Z posiedzeń Magistratu miasta Końskie – dot. cerkwi

„… Zwrócić się do Władz Rządowych za pośrednictwem Inspektora szkolnego o sprzedaż dla miasta:

1. budynku byłej cerkwi rosyjskiej, w której po dokonaniu pewnych przeróbek znalazłyby pomieszczone szkoły powszechne.
2. wojskowych magazynów rosyjskich na pomieszczenie szkoły rzemieślniczej.
3. budynku rosyjskiej łaźni wojskowej na urządzenie łaźni miejskiej.

Ponieważ jednak Magistrat znajduje się w krytycznych warunkach, zwrócić sie do kompetentnych władz państwowych finansowych z prośbą o udzielenie Magistratowi przy sprzedaży omawianych budynków dłuższego kredytu…”. 

W: Protokół nr 24, 26 maja 1924.

„…Wystąpić na Radę Miejską z wnioskiem przejęcia przez miasto budynku byłej cerkwi z tem, że cel na jaki zostanie użytkowana będzie określony przez Radę Miejską w przyszłości według rzeczywistych potrzeb i przy uwzględnieniu konstrukcji budynku…”.

W: Protokół nr 3, 4 lutego 1926.

W: Archiwum Państwowe w Kielcach, „Księga protokołów z posiedzeń Magistratu miasta Końskie”, Sygnatura 21/519/0/-/62.

1927

Powstał „Projekt przebudowy b. cerkwi prawosławnej w mieście Końskich dla starców i ochronkę dla dzieci”. Projektantem był A. R. Prokuł. Autor Jerzy Szczepański w „kieleckim słowniku biograficznym. Architekci i budowniczowie“, podaje: „Brokuł A. R. (XX wiek) architekt (?). Autor projektu plebanii w Łagowie Kozienickim (1925), bóżnicy i szkoły żydowskiej w Przytyku (1925) i kościoła w Tymienicy (iłżeckie 1929/1930)”.

1927

Według mojej wiedzy [powziąłem ją w latach 80. XX wieku] ikonostas koneckiej cerkwi znajduje się w Końskiem [to jest prawidłowa pisownia], gmina Dydnia, w powiecie brzozowskim, województwie podkarpackim. Cerkiew w Końskiem wzniesiono w 1927 r. Funkcję świątyni greckokatolickiej pełniła do akcji przesiedleńczej w 1947 r.

1936

„…Władze powiatowe sprzedały budynek osobom prywatnym, które dokonały jego rozbiórki. Z uzyskanego materiału wybudowano prywatne domy…”.

W: Kirył Sokoł, Aleksander Sosna, „Cerkwie w centralnej Polsce 1815-1915”, Białystok 2011. 

W Końskich z materiału rozbiórkowego wybudowano cztery budynki, a w pobliskim Dyszowie jeden.

1938 

Podczas rozbierania fundamentów cerkwi natrafiono na skarb złotych monet, dokumenty z 1864 r.

„Znaleziska w Końskich. W Końskich zostały rozebrane mury po byłej cerkwi prawosławnej. W czasie rozbierania fundamentów natrafiono na skrzynię, zawierającą dokumenty erekcyjne cerkwi, pochodzące z 1864 r., jak również dużo złotych monet rosyjskich. Wykopanymi przedmiotami zainteresował się Zarząd Miejski w Końskich”.

W: informacja prasowa z 16 lipca 1938.

Zebrał: Krzysztof Woźniak, Andrzej Hurec